User:Nezers

Azərbaycan istiqlal tarixində Qrız etnosunun

rolu

Hər  bir  xalqın formalaşması  müəyyən tarixi şəraitdə və konkret ərazidə baş vermiş,inkişaf etmişdir.Bütün xalqlarda olduğu kimi Azəti türklərininformalaş- ması prosesində və sonrakı dövründə başqa dillərdə danışan müxtəlif etnoslar Onun tərkib hissəsinə çevrilmişdir.Quba rayonu ərazisində Şahdağ,Babadağ,  Tufandağ ətəklərində yerləşən Qrız ,Buduq və Xınalıq kəndləri vəburada yaşayan Qrız ,Buduq ,Xınalıq etnik qruplarıda Azərbaycan xalqını tərkib hissəsi kimi uzun tarixi bir dövr keçmişdir. Konkret söhbət açdığımız Qrız etnosu da digər tayfalar kimi doğma odlar yurdunun həm acılı günleriniç həm də şərəfli tarixində böyük Azəri türk xalqı ilə birgə olmuşlar. Görkəmli akademik Z.Bünyadovun “Azərbaycan tarixi ” ( Bakı, Azərnəşr, 1994:səh.212 ) kitabında yuxarıda göstərdiyimiz məqamlar tarixi faktlarla  sübut olunur. Müəllif yazır : “ Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan ərazisində ... bir çox tayfalar yaşamışlar. Bunlar maskutll ,massaqet ,girdman ,mar, hun, ştrovan ,qrız (ciqb) və digər tayfalardan ibarət idi. Qeyd olunan tayfalardan qrız (ciqb) və bir çox başqa tayfalar Azərbaycanda baş verən siyasi hadisələrdə alban hökmdarlarının müttəfiqi kimi iştirak etmişdir ”. Z.Bünyadov qeyd edir ki ,qrızlar özlərini ciqb adlandırırdılar. Belə nəticəyə gəlmək olar ki, bu gün qrızlara igid qrızlı deyilməsi bununla bağlıdır. Çünki ciqb-ceqit  türk sözünün bir variantıdır. Azərbaycanın şimalında orta əsrlər dövründə mövcud olmuş ən qüdrətli feodal dövləti olan Şirvanşahlar dövlətinin həm ,siyasi eyni zamanda  mədəni həyatında fəal rol oynayan  qrızlilarda az olmamışdır. Lakin çar rusiyasi və onun davamçısı olan sovet rus ordusunun qısqanc münasibəti  nəticəsində tariximizin öyrənilməmiş məqamlarının qalması bir çox tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılmasına mane olmuşdur. Xx əsrin 80-90-cı illərində aparılan tarixi tədqiqatlar zamanı əldə olunmuş nailiyyətlər bir çox faktlar üzə çıxarmışdır. Mövcud faktlar az olsa da bəhs etdiyimiz mövzu üzrə bir sıra mülahizələr yürütmək olar. Şirvanşahlar dövrünün ictimai-siyasi və mədəni həyatında tanınmış bir çox əsərlər müəllifi olan İbrahim Qrızı Qrız kəndində doğulub böyümüşdür. “yaqut Həməvi göstərir ki onlardan ən məşhuru Əl Qəzalinin (1059-1111) şagirdi İbrahim Qrızı idi” (İ.Zəkiyev “Şəfəq” qəzeti 15 yanvar N 1(7919)

13-cü əsrAzərbaycana monqolların dağıdıcı yürüşləri ilə xarakterik ol-

muşdur. Istilaçılara  qarşı  Azərbaycanın hər  yerində müqavimət göstərilmiş,üsyanlar qaldırılmışdır. Bu ölümdirim savaşına qriz etnik qrupu da iştirak etmiş, tabeçilik  göstərmədiklərinə görə hülaki hökümdarı Qazan xan bu tayfanı qılıncdan keçirilməsi əmrini versə də sonda istəyinə nail ola bilməmişdi. Məlum olduğu kimi   18-ci əsr Azərbaycan dövlətçilik tarixində müstəqil və yarımmüstəqil feodal dövlətləri olan xanlıqların çox böyük rolu olmuşdur. XIX əsrin başlanğıclnda çar Rusiyasinin Azərbaycanda həyata keçirdiyi zorakılıq siyasətinə qarşı ölkəmizin bütün bölgələrində mübarizə dalğası alovlanmışdır.Şimal-şərqi Aərbaycanda bu hərəkatın onündə dalğalara çəkilərək işğalçılara qarşı mübarizə aparan Şeyxəli xan hərbi gərargah kimi əlçatmaz Qriz kəndini seçmiş və təbii ki,müstəmləkəçilərə qarşı gedən döyüşlərdə onun ətrafında camı qədər vətənlərini,onun azadlığını sevən qrızlılar da az olmamışdır.

Məlum olduğu kimi XX əsrin əvəllərində başlanan Azərbaycan milli azadlıq hərəkatiı bütün şərqvə müsəlman dünyasında ilk Demokratrik Cümhuriyyət yaradılması ilə nəticələnmişdir.1918-ci il may ayının 28-də bütün bəşəri prinsipləri əsas tutaraq yaradılmış Azərbaycan xalq cümhuriyyətinin elan olunması XIX əsrdə itirilmiş milli dövlətçiliyi bərpa etdi. Bu əlamətdar hadisə vətənimizin hər yerində; o cümlədən Qrız kəndində də böyük sevinc və coşquya səbəb olmuşdur .1918-ci il dekabr ayının 7-də AXC –nin parlamentinin açılışı münasibəti ilə Qrız kəndindən təbrik teleqramı göndərilmişdir . Tarixçi-tədqiqatçı M.Rüstəmbəyli özünün “ Çarpışan quvvələr ”kitabında qeyd edir : “Qəzanın (Quba qəzası –N.S) Qrız kəndinin varlı adamları noyabrın 24-də bütün cammat adından parlamentə təbrik teleqramı göndərərək möhkəm dövlət  hakimiyyətinin yaradılmasına ümid bəslədiklərini bildirirdilər ”(Bakı;Maarif ,1991-səh.90.) .Bu məlumat 1918 –ci il 7 dekabr 54 N-li “ Azərbaycan ” qəzetində də təsdiq olunur .Azərbaycan torpaqlarının müdafiəsi uğrunda başlanan Qarabağ müharibəsində də hər bir Azəri türkü; o cümlədən  hər bir Azərbaycan vətəndaşı  kimi qrızlılarda iyrənc  erməni qəsbkarlarına qarşı müqəddəs mübarizəyə qalxdılar. Bu yolda qan töküb ölməyi  özlərinə şərəf bildilər. Belə qeyrətli övladlardan biri  də Qrız-Dəhnə kəndinin 19 yaşlı şəhidi Qəmbərov Habil Balasultan oğlududr. 1 iyul 1995 ci ildə “Quba” qəzeti (№25) yazır : “Habil yaralı halda iki düşmən tankını yandırır ... və özü də uğrunda vuruşduğu  vətən  torpağı üstündə  şəhid olur ”. Şəhidlər  Çobanov Eynulla Səfər oğlu ( Xaçmaz  rayonu ,Gödəkli kəndi ) ,Gəncəliyev Kazım Əzizulla oğlu (Xaçmaz rayonu, Molla oba), Soltanov Vaqif Şahdəmir oglu (Sumqayıt şəhəri) və başqaları Qarabağ müharibəsində həlak olan minlərlə vətən oğullarındandırlar.

18 avqust 1992-ci ildə “Mübarizə” qəzetində hazırda Xaçmaz rayonu Həbibkəndində yaşayan Qarabağ veteranı İlqar Şahvələdov haqqında “Vətən oğlu” məqaləsində “mahir minamyatçonun” döyüş yolundan bəhs olunur. Bizimlə söhbətində üç uüaq atası İlqar hər an torpaqlarımızın azadlığı uğrunda döyüşə hazır olduqunu bildirdi.

Bu gün Azərbaycanın 20% torpaqları mənfur düşmənin tapdaqı altındadır. Ana vətənin torpağında gəzən, onun sərvətlərindən istifadə edən, suyundan içən, havasından udan hər kəsin bir amalı var-torpaqları düşməndən azad etmək. Bu yolda hər bir türk oğlu kimi qrızlılar da vətən üçün düşməndən canından keçməyə hazırdılar.

Nəzər SULTANLI,

Quba rayonu, Bağbanlı kənd orta məktəbinin tarix müəllimi, BDU-nun disertantı.